Новости

Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы Бэрэсидьиэнин кэриэстиир күн

Атырдьах ыйын 4 — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бастакы Бэрэсидьиэнэ Михаил Ефимович Николаевы, аата-суола регион устуоруйатыгар бигэтик суруллубут Киһини кэриэстиир Күн. Бу дата — халандаарга көннөрү бэлиэ эрэ буолбакка, республика дьылҕатыгар М.Е. Николаев улахан оруолун өссө төгүл ахтан-санаан, кини үлэтигэр ытыктабылы биэрэр төрүөт.

Михаил Ефимович саха сирин дойду тосту уларыйар кэмигэр — 1990‑с сыллар саҕаланыыларыгар регионнар иннилэригэр уустук соруктар тураллара: бигэ туруктаах буолууну тутуһуу, саҥа экономическай механизмнары тутуу уонна онуоха культурнай уратыны харыстааһын. Чуолаан бу кэмҥэ Саха сирин аныгы государственноһын төрүттэрэ олохтоммуттара, республика уонунан сылларга сайдыытын векторун быһаарбыт дьоһун докумуоннар ылыллыбыттара.

М.Е. Николаев үлэтигэр социальнай эйгэлэр ураты миэстэни ылбыттара. Кини үөрэх идеятын стратегическай ресурс быһыытынан утумнаахтык көҕүлээбитэ: кини иһинэн президент оскуолалара тэриллибиттэрэ, педагогтары өйүүр уонна оҕолорго талааннары арыйар программалар олоххо киирбиттэрэ. «Музыка для всех», «Рисуем все», «Все в спорт» бырайыактар бэлиэ буолбуттара — оҕо араас өрүттээх сайдыытыгар болҕомто үөрэххэ эбии буолбатаҕын, кини быстыспат сорҕото буоларын көрдөрбүттэрэ.

Михаил Ефимович Өссө биир чаҕылхай көҕүлээһинэ-1996 сыллаахха Дьокуускайга аан бастаан ыытыллыбыт «Дети Азии» аан дойдутааҕы спортивнай оонньуулар. Бу бырайыак спортивнай событие эрэ буолбакка, араас дойдулар ыччаттарын икки ардыларыгар улахан суолталаах культурнай муоста, аһаҕас буолуу уонна доҕордоһуу бэлиэтэ буолбута.

Доруобуйа харыстабылын, спорт сайдыытыгар уонна чөл олоҕу тарҕатыыга Бастакы Президент кылаата эмиэ биир суолталаах этэ. Кини көҕүлээһининэн республикаҕа спортивнай объектар күүскэ тутуллубуттара, оттон ЗОЖ идеята тиһиктээх сыһыаны ылан государственнай бэбиэскэ сорҕото буолбута.

М.Е. Николаев туһунан өйдөбүнньүк официальнай докумуоннарга уонна уулуссалар ааттарыгар эрэ олорбот. Кини олоххо киллэриллэр бырайыактарга, салгыы сайдар үгэстэргэ уонна кини принциптэрэ — ориентир буолар дьоҥҥо сыһыаннаан оннунан хаалар. Ахтыы күнүгэр республика үрдүнэн тэрээһиннэр: быыстапкалар, лекциялар, көрсүһүүлэр Ыытыллаллар, Онно Михаил Ефимович олоҕун суолун, нэһилиэстибэтин туһунан кэпсииллэр, Оттон Саха сирин эдэр олохтоохторо аныгы республика ханнык сыананан, ханнык күүһүнэн тэриллибитин билэллэр.

Бибилэтиэкэлэргэ, музейдарга, үөрэх тэрилтэлэригэр бу күн — устуоруйаны кураанах чахчылар хомуурдарын быһыытынан буолбакка, событиелар уонна киһи быһаарыыларын тыыннаах таҥастарын быһыытынан көрдөрөр кыах. Маннык личностар тустарынан кэпсээннэр ыччакка кэм ситимин көрөргө, регион сайдыыта үгүс көлүөнэлэр үлэлэрин түмүгэ буоларын өйдүүргэ уонна уопсай историяҕа кыттыгастаахтарын билэргэ көмөлөһөллөр.

Бастакы Бэрэсидьиэн кэриэстэбилин күнэ-чуумпу түгэнэ да, кэпсэтии төрүөтэ да: билиҥҥи кэми үөскэтэр ааспыт кэм, бигэ акылаакка тутуллар кэскил туһунан.

Өйдөбүнньүк уонна хомойуу күнэ

Алтынньы 22 күнэ Арассыыйаҕа Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕаланыытын бэлиэтиир Өйдөбүнньүк уонна хомойуу күнэ. Бу бырааһынньык буолбатах, 27 мөлүйүөнтэн тахса өлбүт сэбиэскэй гражданнар тустарынан официальнай өйдөбүнньүк күнэ уонна кутурҕан күнэ буолар.

Россияҕа Норуоттар доҕордоһууларын сылыгар бүгүн Эмчит күнэ

Бүтэйдээх маҥнайгы акушеркатынан сахалыы саҥарар Винокурова Мотрена Ивановна уһуннук үтүө суобастаахтык үлэлээбит. 1933 с диэри биэлсэрдэрдиин барыларын кытары үлэлээбит. Ол тухары оҕо бөҕөтүн төрөппүт Винокуров аҕабыыттар кыыстара. 1930с Тит Сосин туттарбыт саҥа балыыһатыгар Сосины солбуйбут Лидия Шабанова биэлсэр үлэлээбит. Балыыһаны бастакы бырааска туттарбыт Принудов нуучча биэлсэр ыраас олох хампаанньатын ыытыспыта. 1937 с бастакы бырааһынан соҕурууттан ананан кэлбит Даландужная Елизавета Григорьевна үлэлээбитэ.Сэрии алдьархайа сукка сууланан,курааҥҥа куустаран бииргэ мэҥэстэн кэлбиттэрэ. Аҕыйах миэстэлээх,нуорма астаах Бүтэйдээх балыыһата барыларын быыһаан ылар кыаҕа суоҕа. Лизинков быраас туох кыалларын барытын оҥорбут буолан ким да санаатын туппат,төттөрүтүн үгүстэр турууласпытын туоһулууллар. Муҥур уһугар тиийэн Лизинков быраас Х И Смолинныын үөһээ дьаһалтаҕа сурук түһэрбиттэрэ. Бэрибиэркэ Сойуустан кэлбитин хирург идэлээх быраас Покровскай эҥээр көһөрүллүбүтүн,маҥнайгы миэрэлэр ылыллыбыттарын суруйаллар.Павел Федорович умнуллубат кырдьаҕас Бүтэйдээх сэлиэнньэтэ элбэх омук ананан кэлэн үлэлээн барбыттарынан биллэр. Ордук элбэх эмчит кэлэн үлэлээн ааспыта биллэр. Бүгүн бэс ыйын 21 күнүгэр Россияҕа эмчит күнүгэр кинилэртэн үгүстэрин кэпсииргэ холонуохпут. Нэһилиэккэ доруобуйа харыстабылын эмиэ политсыылынайдар саҕалаабыттара. Ол курдук Петербурдааҕы,Казаньнааҕы мед үөрэх кыһатыгар үөрэммит,баар былааһы утаран сыылкаҕа кэлбит РАСтеблин-Каменскай,ЯГГурович өссө балыыһа аһыллыан иннинэ дьону эмтээһининэн дьарыктаммыттар. Аатырбыт ПППодбельскай оскуолатыттан сахаттан биир бастакы быраас ПНСокольников тахсыбыта, биир үөрэнээччитэ ВЯСлепцов-Хайа Харбыыр уола Бүтэйдээххэ улууска маҥнайгы балыыһаны 1900 с астарбыта.Оччолорго сахалар ааттыылларынан маҥнайгы луохтуурунан нуучча биэлсэрэ Михаил Константинович Тарабукин үлэлээбит. Уола Тарабукин ПМ Төҥүлүгэ бастакы биэлсэринэн үлэлээтэ биллэр. 1900-1917 сс үлэлээбиттэртэн Долганов диэн нуучча баар. Олохтоох церковнай-приходскай оскуолаҕа нууччаларга үөрэммит Тит Егорович Сосин,Аргунов Георгий Алексеевич,Захаров Никон Михайлович курдук эрдэтээҥи эмчиттэрбит тахсыбыттара.Саха сатаспатах гражданскай сэрии сылларыгар балыыһабыт сабылла сылдьыбыта.1920-30 сс ыпсыыларыгар амнистияны барбыт Пепеляев генерал тус эмчигэ Сергей Константинович Гнездилов Бүтэйдээххэ биэлсэрдээбит. Дьон ахтыытыгар бу эмчит кымыһынан эмтиирэ кэпсэнэр. Балыыһаҕа бииргэ үлэлээбит Шура диэн нуучча дьахтарын кэргэн ылан соҕуруу барбыт.

КэргэнэГалкина диэн сиэстэрэ эбит.Лизинковы солбуйан куораттан Краснова Анна Васильевна диэн кырдьаҕас нуучча бырааһа тахсан үлэлээбит. Кыһамньылаах,билиилээх үчүгэй быраас эбитэ үһү. Дьыл көммүтүгэр ыарыһахтарын аһатаары балыыһатын таһыгар оҕуруот,хортуоппуй олордон түбүгүрбүт.Сэрии кэннинээҕи Бүтэйдээх балыыһатыгар быраастаабыттар байыаннай хирург,майор КАПолевщиков, Пискотина ЕА,Михайлова АЛ. Кузьма Александрович байыаннай хамаандатын бырахпатах ирдэбиллээх быраас быһыытынан биллибит.Балыыһаны өрөмүөннээн , 10 куойкаҕа тириэрдибит. Оройуонтан эми,таҥаһы аһары ылар эбит. Хирург буолан кыра эппэрээссийэри оҥорор эбит. Гипнозтааҕын,утутарын кэпсииллэрэ интириэһинэй.1948 с балыыһа соҕуруу өттүгэр аптека астарбытБүтэйдээххэ кэлэн үлэлээбит маҥнайгы фармацевынан Елизова Анна Григорьевна буолар. Полевщиков кэнниттэн кэлбит быраас Михайлова Антонина Леонидовна диэн Ленинградтан төрүттээх. Үчүгэйдик үлэлээн үрдээн Майаҕа тубдиспанцерга кылаабынай быраастаан Саха АССР үтүөлээх враһа буолбута. Сэрииттэн кэлбит Лонгин Егорович Степанов,Геройбут убайа райсоветка үлэлии сылдьан дойдутугар тахсан билсэннэр кийиит буолбута. Кэлин Ленинградка көһөн ЛЕСтепанов кинотеатрга директордаабыта,утумнара Гончаровтарынан салҕанар.Маҥнайгы фармацевт Елезова ыйга биирдэ көрдөөн эми аҕалара.Сороҕун хата миэстэтигэр оҥороро. Кини соҕуруу төннүбүтүн кэннэ1950-51 ссЛенцова Раиса Федоровна үлэлээбит1949 сГорнайтан Слепцовтар диэн интернациональнай дьиэ кэргэн үлэлээбит Бүтэйдээххэ үөрэммит КононИванович биэлсэрдээбит,кэргэнэ нууччаАпполонария Ивановна быраастаабыт. Ол эрэн икки оҕолоох дьахтар арахсан Новосибирскайга барбыт.

Бүтэйдээххэ 1950-с сыллардаахха соҕурууттан саамай элбэх эмчит кэлэн үлэлээбитэ. Быраастарбыт бары киин сиртэн ананан кэлбит эдэркээн нуучча кыргыттара этилэр. СГУ медецинскэй факультета 1957 с аһыллан саха быраастара 1960-с сыллардаахха биирдэ тахсыбыттара. Нуучча быраастара төһө да кылгастык үлэлээтэллэр бары кыһамньыларынан,эппиэтинэстээхтэринэн,судургу майгыларынан олохтоохторго үтүө эрэ өйдөбүлү хаалларбыттара. Фермалары бэйэтинэн кэрийэр, түүннэри ыарыһахтарга сүүрэр Чапышева Полина Александровна кинилэртэн уһун соҕустук 1951-55 сс быраастаабыт. Кини Попов Захар Алексеевич диэн уордьаннаах экономист киһиэхэ кэргэн тахсан кийиитинэн биллэр. Алааспыт уола биһиэхэ кинигэлэринэн биллэр,Үлэ Кыһыл Знамя уордьаннаах этэ. Күтүөттэрэ ЖондоровВ республикаҕа үп министиринэн үлэлээн ааспыта.. Чапышева кэнниттэн үлэлээбит Кувшинова Лидия Михайловна, Абалааххха эмиэ быраастаабыта. Дойдутугар төннөөт да соһумардык өлбүт. Билсэ сылдьыбыт Бүтэйдээх уола баран көмсөн кэлбит. Аҥардас ийэ соҕотох кыыһа эбитэ үһү. Артемова Маргарита Федоровна Абалаахтан сылдьан быраастаабытын өйдүүллэр.1958-1960 сс үлэлээбит Сназина Валентина Дмитрьевна Өлөчөйгө аграномнаабыт нуучча уолугар кэргэн тахсан иккиэн Новосибирскайга барбыттар.ВалентинаДмитрьевна доруобуйа харыстабылын сьеһыгар сылдьыбытын докумуоннар кэпсииллэр.1951-54 ссфармацеввынан Земцова Анфиса Алексеевна үлэлиир.Кинини солбуйа кийиит буолбут Тарасова Нина Степановна Красноярскай кыраайтан кэлбитэ. Маҥнай куоракка аптекаҕа улэлээбит.1954 с Бүтэйдээххэ кэлэн 30 сыл аптека сэбиэдиссэйинэн үлэлээн балыыһабыт бэтэрээнэ этэ. Гаврил Егорович Сидоровка кэргэн тахсан үтүөкэн оҕолору,сиэннэри хаалларбыт ийэ,эбээ буолар.
Саамай үлэлээх кэмҥэ түбүгүрбүттэр биллэн туран медецина сэмэй үлэһиттэрэ-сиэстэрэлэр,санитаркалар.1950-сыллардаахха сиэстэрэлээбиттэр нууччалар Лидия Полежаева,Ангелина Подкосова,Эльвира Азарова,Инна Волкова,Зоя Боборовская, ГГБерегина.
Кэлии эдэркээн нуучча кыргыттарын салалтатынан бөһүөлэк бөдөҥсүйэр кэмигэр ыарахан ыарыылары туруулаһан,дойдубут дьонун чэгиэн,доруобай олохтообут маҥан халааттаах аанньалларга нэһилиэк дьонун үтүө өйдөбүлэ өлбөөдүйбэт,махтала сүппэт.
Бүтэйдээх кырдьаҕас балыыһатын саамай уһуннук ,40-чэ сыл салайбыт бырааһынан СР үтүөлээх бырааһа Федора Ивановна Барабанова буолар. Кини 1972 с түмпүт коллектива оройуон киэн туттар коллектива этэ.ТЕСосин аатынан участковай балыыһа бүгүҥҥү бэтэрээннэрэ түмсүүлээх,үлэһит дьоно үтүөлээх быраас үтүөлэрэ,үлэһиттэрэ.Кинилэр истэригэр бааллар элбэх Бүтэйдээҕи иккис дойду оҥостубут омук кийииттэр:1.РФ доруобуйа харыстабылын үтүөлээх үлэһитэ, Алдантан төрүттээх Осипова (Молодых) Надежда Николаевна.1974 с Бүтэйдээх кийиитэ,4оҕолоох,элбэх сиэн эбээтэ.
2.Назарова (Марчан) Татьяна Николаевна СРдоруобуйатын харыстабылын туйгунун,кийииппитин быйыл сүтэрэн айманыыбыт улахан. Идэтинэн утумун мааны кыыһа Наталья Михайловна Питер эмчитэ салҕыыр.Уолун,кыыһын удьуора олоҕун салҕыыллар
3.ЗояМихайловна Сидорова(Томина) Бүтэйдээххэ биэлсэринэн үлэлээбит,медецина бэтэрээнэ, билигин Дьокуускайга дьоллоохтук олорор. Дьиэ кэргэнигэр элбэх медик баар. Уоллара Николай Анатольевич хирург,РБ-2 кылаабынай бырааһын солбуйааччы.
4.Татарка кийиит Сергеева(Гафарова) Фаина Саляховна Бүтэйдээх,Майа балыыһаларын бэтэрээнэ эмиэ киин куоракка бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор. Халыҥ аймах ийэтэ,эбэтэ.
5.Бүтэйдээх аптекатын кэлин Беляева(Росугбу) Галина Михайловна үчүгэйдик үлэлэппитэ. Билигин да бэтэрээн фармацевт чааһынай аптеката нэһилиэккэ туһата элбэх. Галина Михайловна омугунан ульчанка. Хабаровскай кыраайтан төрүттээх кыыс студенныв сылдьан КПБеляевтыын ыал буолан олороллор. Уоллаах,кыыс оҕолоохтор , сиэннэрдээхтэр. Өссө балыыһаттан ситимнээх Кичучуктары,Кайзердары амарахтык ахтан туран балыыһабыт эмчиттэрин барытын Арассыыйаҕа Норуоттар доҕордоһууларын сылыгар ыытыллар Эмчиттэр күннэринэн эҕэрдэлиибит,үйэттэн тахсар үтүөлээх, үктэллээх балыыһабытыгар таһаарыылаах үлэни баҕарабыт!

Сэндиэлэ түмсүү лекторийа

"Саха саргытын салайсыаҕыҥ, эйэлээх олоҕу тутуоҕуҥ!"

Бүтэйдээх нэһилиэгин уруҥ тунах ыһыаҕа

Бэс ыйын 18 күнүгэр 2026 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһун устуоруйалаах Бүтэйдээх нэһилиэгэр сайын маанылаах бырааһынньыга - Үрүҥ Тунах Ыһыах олус үрдүк таһымҥа, өрөгөйдөөхтүк буолан ааста.

Бу күн айылҕа бэйэтэ күөх солко таҥаһын таҥнан, чаҕылхай күнүнэн күндүлээн, олохтоохтор уонна ыалдьыттар үөрүүлээх күннэрин өссө кэрэтиттэ. Быйылгы Ыһыах сүрүн өйдөбүлүнэн «Сомоҕолоһуу» буолла. Нэһилиэк олохтоохторо уонна ыалдьыттара бары биир киһи курдук сахалыы талба мааны таҥастарын таҥнан, ураты сиэдэрэйдик симэнэн кэлбиттэрэ харах үөрдэ.

Ыһыах үөрүүлээх чааһа Аал уоту оттуунан уонна улуу алгыс сиэринэн-туомунан саҕаланна. Алгысчыт үрдүк Айыылартан Бүтэй сиригэр-уотугар уйгуну-быйаҥы, олохтоохторго чэгиэн туругу, дьиэ кэргэттэргэ тапталы уонна сомоҕолоһооһуну көрдөстө, уруй-айхал дорҕооно дуораһыйда.

Ыччаттар уонна оҕолор ортолоругар саха төрүт оонньууларыгар күүстээх күрэхтэһиилэр буоллулар. Куобахтыы ыстаныыга, мас тардыһыытыгар уонна хапсаҕайга саамай кыахтаах, сымса уонна күүстээх боотурдар аны кыайыылаах таҕыстылар. Оҕолорго аналлаах хамсаныылаах оонньуулар түһүлгэни өссө улахан күлүүгүнэн, үөрүүгүнэн толордулар.

2026 сыллаах бэс ыйын 18 күнэ Бүтэйдээх нэһилиэгин устуоруйатыгар өссө биир сырдык, үөрүүлээх уонна сомоҕолооһуннаах үрдүк таһымнаах бырааһынньык күнүнэн киирдэ!

Уруй-айхал Бүтэй мааны дьонугар! Сайынмыт уйгулаах буоллун! 🌱✨

"Мин дойдум - мин киэҥ туттуум!"
Биир судаарыстыба устуоруйата.

Бастакы кинээстэргэ диэри виртуальнай быыстапка эһигини үйэлэр быыстарынан айаҥҥа ыҥырар. Манна арассыыйа тутаах салайааччыларын, кинилэр көҥүллэрэ, өйдөрө-санаалара державаҕа сирдэри бөҕөргөтөр, кыайыылара кини тутулуга суох буолуутун көмүскээбит уһулуччулаах салайааччылар тустарынан кинигэлэр хомуллубуттар.
Бу аан дойду картатыгар улуу дойду хайдах үөскээбитин, бөҕөргөөбүтүн, ону таһынан кини дьылҕатын бүрүстүөлгэ уонна кыргыһыы хонуутугар оҥорбут дьон туһунан кэпсээн.

Бэс ыйын 1 күнэ – Оҕо көмүскэлин күнэ

Бүгүн, сайын бастакы күнүгэр күн чаҕылыччы тыкпыт буоллаҕына, санаа өссө көтөҕүллэр, үөрүү икки бүк үрдүүр. Тоҕо диэтэххэ, бэс ыйын 1 күнэ – Оҕо көмүскэлин күнэ.
Бу бырааһынньык хайдах төрүттэммитэй?
Арассыыйаҕа Оҕо көмүскэлин күнүн быһыытынан биллэр эбит буоллаҕына, атын дойдуларга Норуоттар икки ардыларынааҕы оҕо күнүнэн ылыналлар.
Оҕо күнэ былыргы бырааһынньыктартан биирдэстэрэ. Бу бырааһынньыгы бэлиэтиир туһунан быһаарыыны 1925 сыллаахха оҕолор үтүө туруктаах буолууларыгар анаммыт Аан дойдутааҕы кэмпириэнсийэҕэ ылыммыттар.

Тоҕо бэс ыйын 1 күнүгэр бэлиэтииллэрий?

Оҕо күнүн тоҕо бэс ыйын 1 күнүгэр бэлиэтииргэ санаммыттара чопчу ыйыллыбат эрээри, сорох интэриниэт ситимнэргэ сурулларынан, 1925 сыллаахха Сан-Францискоҕа Кытай Генеральнай консула кытай тулаайах оҕолорун хомуталаан ылан баран Дуань-у цзе (драконнар бэстибээллэрин) тэрийбит. Ол тэрээһин бэс ыйын 1 күнүгэр ыытыллыбыт. Ону таһынан Оҕо үтүө туруктаах буолуутугар анаммыт кэмпириэнсийэ эмиэ ити күн сөп түбэспит.

1949 сыллаахха дьахталлар Норуоттар икки ардыларынааҕы демократическай федерацияларын Сэбиэтин сессиятыгар Москваҕа Оҕо көмүскэлин күнүн бэлиэтиир наадатын туһунан биир санааҕа кэлбиттэр.
Саха сиригэр бу биир саамай сырдык, ыраас бырааһынньыгынан буолар. Өрөспүүбүлүкэ араас муннуктарыгар оҕолорго аналлаах тэрээһиннэри ыыталлар.

"ААХ. БИЛ. КЫАЙ"

Бүгүн, ыам ыйын 27 - Бүтүн Арассыыйатааҕы бибилэтиэкэ күнүгэр, култуура сылыгар анаммыт, билиини-көрүүнү тургутар "ААҔЫҤ" бырайыак чэрчитинэн "ААХ. БИЛ. КЫАЙ" улуустааҕы өй-билии оонньуутун түмүктүүр түһүмэҕэ Майаҕа И.М.Сосин аатынан улуустааҕы киин бибилэтиэкэ ааҕар саалатыгар буолан ааста. Муус устар ый устата ыытыллыбыт сүүмэрдиир оонньуу түмүгүнэн кыайыылаах тахсыбыт 4 бастыҥ хамаандалар күөн көрүстүлэр: Бүтэйдээхтэн “Толоон”, Догдоҥоттон “Күн”, Мэҥэ нэһилиэгиттэн “Ситим” уонна Хаптаҕайтан “Сайдам”. Тэрээһин Айталина Кошунова тылларыгар, Прокопий Федоров дьүрүлүгэр «Ааҕыы – норуот кэскилэ» ырыанан саҕаланна.
Бырайыак ааптарынан Мэҥэ Хаҥаластааҕы кииннэммит бибилэтиэкэ ситимин дириэктэрэ Марианна Афанасьевна Никанорова буолар. Оонньуу сүрүн сыала-соруга — ааҕыыны көҕүлээһин, билиини тургутуу, итиэннэ бөлөҕүнэн оонньуур кэмҥэ кыттааччылар бэйэ-бэйэлэриттэн элбэххэ үөрэнэллэрин, санаа атастаһалларын ситиһии.
Оонньууну М.И.Брызгалова аатынан оҕо бибилэтиэкэтин сүрүннүүр бибилэтиэкэрэ Лилия Платоновна Федорова иилээн ыытта.
Дьүүллүүр сүбэҕэ Мэҥэ Хаҥаластааҕы кииннэммит бибилэтиэкэ ситимин дириэктэрэ Марианна Афанасьевна Никанорова, И.М. Сосин аатынан улуустааҕы киин бибилэтиэкэ кылаабынай библиограба Надежда Васильевна Сидорова, методическэй киин сэбиэдиссэйэ Марина Егоровна Трифонова олордулар.
Бүтүн Арассыыйатааҕы бибилэтиэкэ күнүнэн М.И.Брызгалова аатынан оҕо бибилэтиэкэтин сүрүннүүр бибилэтиэкэригэр Лилия Платоновна Федороваҕа «Кэскиллээх саҕалааһын» анал аат туттарылынна. Бэлиэтээн эттэххэ, маннык анал аат сылын ахсын туттарыллыаҕа.
Бүтэйдээх нэһилиэгин «Толоон» хамаандата кэлбит хамаандаларга уонна Мэҥэ Хаҥаластааҕы бибилэтиэкэ ситимигэр кинигэ бэлэх уунна.
Хамаандалар бастакы түһүмэххэ 2 -лии ыйытыылаах тургутукка эппиэттээтилэр, иккискэ — кинигэ аатын, үһүс түһүмэххэ ырыа ааптарын уонна төрдүс түһүмэххэ айымньы дьоруойун таайдылар. Бэһис түһүмэххэ хамаандалар 7-лии боппуруоска эппиэттээтилэр.
Бастакы төгүлүн ыытыллыбыт "ААХ.БИЛ.КЫАЙ" улуустааҕы өй-билии оонньуутун кыайыылааҕынан Мэҥэ нэһилиэгиттэн "Ситим" хамаандата таҕыста уонна оройуон дьаһалтата үбүлээн туруорбут анал подставкалаах 55 дюймнаах смарт телевизорынан наҕараадаланнылар. Бэрт кыра ахсаанынан хаалан, Бүтэйдээхтэн «Толоон» хамаандата иккис миэстэ, үһүс Догдоҥо «Күн» хамаандата буоллулар. «Кыайыыга дьулуурдарын иһин» анал аатынан Хаптаҕай «Сайдам» хамаандата бэлиэтэннэ.
Инникитин маннык өйү-санааны байытар, билиини биэрэр оонньуу сылга иккитэ ыытылларыгар, эдэр ыччат хамаанда састаабыгар киирэрин ситиһэр үлэ ыытылларыгар оонньуу кыттааччылара баҕардылар.

1995 сыллаахтан ыам ыйын 27 күнүгэр Бүтүн Россия үрдүнэн библиотека күнэ бэлиэтэнэр.

Бүтүн арассыыйа үрдүнэн библиотека күнэ

Бүтүн арассыыйатааҕы бибилэтиэкэлэр күннэрэ-сыл аайы ыам ыйын 27 күнүгэр бэлиэтэнэр бибилэтиэкэ үлэһиттэрин идэтийбит бырааһынньыга. Кини бибилэтиэкэлэр култуура, наука уонна сырдатыы сайдыытыгар сүҥкэн кылааттарын, уопсастыбаннай олоххо дьайыыларын тоһоҕолоон бэлиэтиир.

Дата мээнэҕэ талыллыбатах: ыам ыйын 27 күнүгэр 1795 сыллаахха императрица Екатерина Ii Санкт-Петербурга саха публичнай библиотекатын — Арассыыйа бастакы государственнай общественнай библиотекатын тэрийэр туһунан ыйаахха илии баттаабыта. Бүгүн Бу Арассыыйа национальнай бибилэтиэкэтэ.

Ыйаахха арассыыйа бибилэтиэкэлэрин дойду үөрэҕириитин, наукатын уонна култууратын сайыннарыыга улахан кылаата бэлиэтэммитэ, ону тэҥэ уопсастыба олоҕор оруолларын салгыы үрдэтии наадатын тоһоҕолоон бэлиэтэммитэ.

Ыам ыйын 22 күнэ – сайыҥҥы Ньукуолун күнэ

Саха дьонугар былыр-былыргыттан Ньукуолун күнэ олус ытыктанар, улахан суолталаах, күүтүүлээх бырааһынньык буолар. Бу күн уһун кыһыны этэҥҥэ туораан күөххэ үктэнии үөрүүтэ-өрөгөйө буолар. Мөккүөрдээх соҕус да буоллар, бу күнү өссө саха Саҥа дьылынан ааттыыллар.

Улуу Кыайыы күнэ

Ыам ыйын 8 күнүгэр Биһиги сэлиэнньэбитигэр Кыайыы Күнүгэр аналлаах долгутуулаах, үөрүүлээх тэрээһин буолла.Бырааһынньык бары саастаах олохтоохтору — кырачааннартан ветераннарга тиийэ түмэн, сылаас, дууһалаах эйгэҕэ ааста.
Сарсыарда «Бессмертный полк» хаамыыттан саҕаланна.Сэлиэнньэ олохтоохторо сүрүн уулуссанан, аймахтарын —сэрии кыттыылаахтарын, партизаннары, тыыл үлэһиттэрин мэтириэттэрин илдьэ аастылар.Колонна элбэх буолан таҕыста: онно эһэлэрин, хос эһэлэрин хаартыскаларын харыстабыллаахтык тутан бүтүн ыаллар, оскуола оҕолоро уонна ыччат кыттыыны ыллылар.
Бырааһынньыктааҕы программаны олохтоох культура дьиэтин күүһүнэн бэлэмнэммит кэнсиэр салҕаата. Ону кытта сэрии оҕолоругар тургутук, көрдөөх-наардаах оонньуулар ыытыллыбыттара.
Тематическай площадка эмиэ үлэлээбитэ:
- «Тыннаахтар умнубат сыллара» кинигэлэр быыстапкалара
- Экспонаттар быыстапкалара.
Олохтоохтор бэйэлэрин дойдуларыгар биир санааланыы, киэн туттуу өйдөбүлүн илдьэ, мичээрдээн дьиэлэригэр тарҕастылар.
Бу күн биһиги норуоппут улуу хорсун быһыытын иһин махтал, өйдөбүнньүк, киэн туттуу күнэ быһыытынан биир дойдулаахтарбыт өйдөрүгэр-санааларыгар уһуннук хаалыаҕа.

Салҕыы Ыам ыйын 9 күнүгэр, интернат оҕолоругар Медиа-урок ыытылынна. Оҕолорго аналлаах "Интересные факты о Великой Отечественной войне (1941–1945)" диэн темаҕа кэпсэтии буолан ааста. Ону кытта оҕолор кроссворд толорбуттара. Кыайыылааҕынан тахсыбыттахара "Орёл" хамаанда.

Ыам ыйын 7 күнэ "Араадьыйа күнэ"

"Олохтоох араадьыйа"

Биһиэхэ биллэринэн бастакы араадьыйаны сэрии иннинэ Троскин Хрисанф студенныы сылдьан Биэкэнэҕэ Кураанах алааска батареята бүтүөр диэри үлэлэппит. Ыалларбытыгар сайдыылаах колхозтаах, саҥа Суола бөһүөлэгэр тэриэлкэ араадьыйа ыалларга баара. Өлөчөйгө ааҕар балаҕан сэбиэдиссэйэ Х.И. Смолин кураанах элеменынан үлэлиир БИ-284 араадьыйанан сэрии хаамыытын сэһэргээбитэ, Улуу Кыайыы буолбутун биллэрбитэ. Бүтэйдээххэ 1953 с. кулун тутар 5 күнүгэр Сталин өлбүтүгэр 9.03 оскуолаҕа буолбут траурнай миитиҥҥэ учуутал А.А. Никифоров бастакы араадьыйаны холбоон олохтоохтор Москва кутурҕанын истибиттэрэ.1956 с. электроуот саҥа киириитигэр Ту-50 радиостанция булуллан Москва, Дьокуускай биэриилэрин сэргэ олохтоох араадьыйа быһыытынан туһалаабыт. Радиостанцияны бэйэтин балаҕаныгар туруоран Аринкин Петр Самсонович үлэлэппит. "Саҥарар Бүтэйдээх" - диэнтэн саҕаланар олохтоох биэрии баар буолбута. Биллэриилэр бэриллэллэрэ, лекциялар, бэсиэдэлэр ааҕыллаллара. "Быыһыгар куурусса хахаарара, чаанньык куотара иһиллэрэ" - диэн Ольга Самсоновна ахтар.1962 с. сибээс отделенията аһыллан радиоузел почтаҕа көспүтэ. Араадьыйаны үлэлэппит Сергеев Роман Ильич Арадьыыс Арамаан ааттаммыта. Киномеханик Шишигин Михаил Степанович-Тайтыыс куруук кассовай, икки сериялаах, өҥнөөх, сэриилээх киинэлэрин биллэриитэ уос номоҕор сылдьар. "Дьыала байыаннай, кэлэллэрэ булгуччулаах" буолан элбэх киһи киинэ көрөрө. Сибээскэ кэлин Филарет Филаретович Слепцов, Пантелеймон Афанасьевич Сергеев о.д.а үлэлээбиттэрэ. Ыал аайы истиэнэ араадьыйата киирэн, Майа биэриилэрэ эбиллибиттэрэ.
Сэндиэлэ түмсүү, олохтоох түмэл лекторийдара.

Арассыыйа Федерациятын төрүт аҕыйах ахсааннаах норуоттарын күнэ

Тыл арааһа:
- Арассыыйаҕа араас ыаллар тылларынан саҥарар омуктар олороллор: урал (ненецтар, ханты, манси), алтаай (эвенкалар, нанайдар), чукотка‑камчаатка (чукчалар, коряктар) уо.д. а.
- Сорох тыллар сүтэн-симэлийэн эрэллэр: холобур, керек (Чукотка) тылын аҕыйах эрэ киһи билэр.
- Ненец тыла икки сүрүн диалектаах — туундара уонна ойуур, ол курдук араастаһаллар, сороҕор туспа тылларынан ааҕаллар.

Үгэс буолбут бултааһын уонна олох үөрэҕэ:
- Таба иитиитэ-Хоту дойду үгүс норуоттарын олохторун төрдө. Ненецтэргэ таба-транспорт уонна ас-үөл источнига эрэ буолбакка, олорор дьиэлэргэ (чумаларга) уонна таҥаска аналлаах матырыйаал.
- Чукчалар үгэс быһыытынан «биэрэк» (байҕал кыылынан дьарыктаналлара) уонна «олоҥхолорго» (табалары кытта көһө сылдьаллара) арахсаллара.
- Эбэҥкилэр - төрүт булчуттар уонна батыһааччылар. Кинилэр үгэс буолбут бултуур маршруттара Сибиир уонна Дальнай Восток улахан территорияларын хабаллара.
- Приамурья омуктара (нанайецтар, ульчи, нивхи) балык тириититтэн таҥас, атах таҥаһын оҥоруу ускуустубатынан аатырар.

Култуура уонна итэҕэл:
- Ойууннааһын үгүс омуктар духуобунай олохторугар билигин да улахан оруоллаах. Ойуун дьон эйгэтин уонна тыын эйгэтин икки ардыларыгар араасчытынан ааҕыллар.
- Хант уонна манси эһэ культа баар: бу кыылы бултаан баран ырыалардаах, үҥкүүлэрдээх, театрализованнай сценалардаах анал «эһэ бырааһынньыгын» ыыталлар.
- Хотугу норуоттар үгэс буолбут ускуустубалара оһуордарынан баай. Холобур, ненецтэр таҥастарыгар геометрическай оһуордар көннөрү киэргэл эрэ буолбатахтар — символическай суолтаны илдьэ сылдьаллар уонна оберегынан сулууспалыахтарын сөп.
- Эбээн остуоруйалара киһи айылҕаны кытта алтыһыытын, кыылларга киһи хаачыстыбата, муудараһа бэриллэрин туһунан элбэхтик кэпсииллэр.

Аныгы ситиһиилэр:
- Олохтоох омуктар үгүс бэрэстэбиитэллэрэ үгэс буолбут олохторун аныгы идэлэри кытта ситиһиилээхтик дьүөрэлэһэллэр: учуонайдар, суруйааччылар, худуоһунньуктар, общественнай деятеллэр буолаллар.
- Тыллары сөргүтэр бырайыактар сайдаллар: мобильнай приложениелар, онлайн‑куурустар, төрөөбүт тылларынан оҕо кинигэлэрэ тэриллэллэр.
- Олохтоох омуктар ахсааннарыттан аныгы худуоһунньуктар (холобур, чукотка косторезтара) бүтүн россиятааҕы уонна норуоттар икки ардыларынааҕы быыстапкаларга билиниини ылаллар.

Интэриэһинэй сыыппаралар уонна чахчылар:
- Биэрэпис көрдөрөрүнэн, Арассыыйаҕа 40 — тан тахса Хотугу, Сибиир уонна Дальнай Восток аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктара олороллор, уопсай ахсааннара-250 000 кэриҥэ киһи.
- Арассыыйа саамай аҕыйах ахсааннаах норуота-керек: бүтэһик биэрэпиһинэн баара-суоҕа 4 эрэ киһи.
- Төрүт омуктар үгэс буолбут олорор сирдэрэ Арассыыйа территориятын 60% — тан тахса-Кольскай тумул арыыттан Чукоткаҕа диэри хабыллар.
- Үгүс үгэс буолбут билиилэр (холобур, кыыллар миграцияларын, күн-дьыл уларыйыытын, эмтээх үүнээйилэр тустарынан) үйэлэр тухары мунньуллан аныгы наукаҕа сыананы көрдөрөллөр.

Республика күнэ Бүтэйдээххэ

Муус устар 27 күнүгэр Бүтэйдээххэ Республика күнүгэр анаммыт үөрүүлээх миитиҥ олохтоох түмэлгэ автономияны төрүттэспит К.О. Гаврилов дьиэтин, памятнигын таһыгар үрдүк таһымҥа ыытылынна. Миитини олохтоох түмэл директора В.Н. Кириллин салайан ыытта. Үөрүүлээх тэрээһини сахалыы айхал үҥкүүтүнэн астылар. Өрөгөй ырыанан СР былааҕын көтөҕөр чиэс тигистэ, улуус баһылыгын бастакы солбуйааччы Г.Н. Толстяковка, нэһилиэкпит баһылыга А.Нь. Чичаховка уонна үөрэнээччи, оскуола оҕолорун лидера Д. Прокопьеваҕа. Ол кэннэ Г.Н. Толстяков, үөрэх управлениятыттан Михаил Павлович Нестеров улуустан эҕэрдэлэри эттилэр. Кинилэр кэннилэриттэн эҕэрдэтин эппит баһылык Айаан Ньургунович ыалдьыттарга нэһилиэк аатыттан махтанан туран нэһилиэгин бу сылга календарын, саҥа кинигэтин бэлэхтээтэ. Салгыы Толоон хоһууттара уолаттар ансабыллара сахалыы таҥастаах тахсан дойдуларын таптыылларын хоһоонунан тиэртилэр. Бэтэрээннэртэн улуус бочуоттаах олохтооҕо, СР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ А.Н. Игнатьев,пед. үлэ бэтэрээнэ М.П. Сидорова этиилэрэ сүрүннээн эдэрдэргэ туһаайылынна. Дьахталлар ансамбыллара сахалыы ырыаларын кэнниттэн Республика күнүгэр анаммыт викторина кыайыылаахтара Шишигин Н.А., Васильева Ефимова Т.П., Прокопьева Дайаана наҕараадалыннылар. Бэтэрээн Филиппова А.И. улуус коммунистарын эҕэрдэтин тириэртэ. Родионов К.К. этиитигэр Дьокуускайга Дойду ситимэ К.О. Гаврилов сквера тутуутун бырайыактаппытын, үп көрүллүбүтүн, эбии хаалбыт суумаҕа Бүтэйдээх орто оскуолатын выпустара акция биллэрэн харчы хомуурун биллэрбиттэрин өйүүргэ ыҥырда. Байкалов 140 сылыгар тахсыбыт саҥа кинигэҕэ киирбит автордарга кинигэлэрин үөрүүлээхтик туттарда. Түмүккэ мустубут дьон тыыннаах сибэккилэри К.О. Гаврилов памятнигар уурдулар, уопсай хаартыскаҕа түстүлэр. Ыалдьыттар музейы сэргии, сэҥээрэ көрдүлэр. Бүгүн тэҥҥэ киин куораппытыгар К.О. Гаврилов памятнигар биир дойдулаахтарбыт эмиэ миитиннээн сибэкки уурдулар. Барыбыт баҕата биир республикабыт чэчирии сайдыннын, үтүөлээх киэн туттар киһибит үйэлэргэ өйдөбүнньук буолар ытык сирдэннин

Бүтэйдээх МТ пресскиинэ.

«Память без срока давности: помним о жертвах геноцида»

Оскуола оҕолоругар 1941-1945 сыллардааҕы Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр нацистар уонна кинилэр көмөлөһөөччүлэрэ оҥорбут сэбиэскэй норуот геноцидын сиэртибэлэрин кэриэстиир Күҥҥэ аналлаах ис хоһоонноох кэпсэтии буолла. Кыттааччылар сыл аайы муус устар 19 күнүгэр бэлиэтэнэр бу өйдөбүнньүк күн суолтатын дьүүллэстилэр.

Көрсүһүү чэрчитинэн презентацияны уонна видеролигы көрдүлэр. Бүтэһигэр оҕолор холуупка баҕа санааларын уруһуйдаатылар, суруйдулар уонна кэпсээтилэр.

Геноцид сиэртибэлэрин туһунан өйдөбүл өлбүттэргэ ытыктабыл эрэ буолбакка, күүстээх сиэр — майгы уруога буоларыгар ураты болҕомто ууруллубута: киһи олоҕун сыанатын, абааһы идеологиятын кутталын уонна аан дойдуну харыстыыр наадатын санатар.

Биһиги итэҕэйэбит: өйдүүр — саныыр-трагедия хатыламматын биллэрэр. История биһигини аан дойдуну сыаналыырга, киһилии быһыыны көрдөрөргө уонна кырдьыгы көмүскүүргэ үөрэтэр.

Космонавтика күнэ

2026 сыллаахха космонавтика күнэ муус устар 12 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күн Юрий Гагарин муус устар 12 күнүгэр 1961 сыллаахха оҥорбут космоска киһи бастакы көтүүтүгэр ананар. 2026 сыллаахха бу историческай событие 65 сылын туолар.

Бырааһынньык устуоруйата:
Космонавтика күнэ 1962 сыллаахха СССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун ыйааҕынан официальнайдык олохтоммута. Бырааһынньык идеята Иккис сэбиэскэй космонавт Герман Титовка, Юрий Гагарин дублерыгар тиксибитэ.
2011 сыллаахха ООНкөҕүлээһининэн муус устар 12 күнүгэр аан дойдутааҕы киһи космоска көтүүтүн күнүнэн биллэриллибитэ.

Бырааһынньык үгэстэрэ:
Космонавтика Күнүгэр дойду үрдүнэн быыстапкалар, лекциялар, киинэ көрдөрүүлэрэ, тематическай уруоктар уонна космонавтары кытта көрсүһүүлэр ыытыллаллар. Бөдөҥ куораттарга тематическай экспозициялар тэриллэллэр, оттон музейдар уонна планетарийдар космоһу баһылааһын историятыгар уонна бу салааҕа аныгы ситиһиилэргэ аналлаах программалары бэлэмнииллэр.
Саҥа көлүөнэни астрономияны, физиканы уонна инженерияны үөрэтиигэ көҕүлүүр туһугар ыччакка аналлаах үөрэх программаларыгар ураты болҕомто ууруллар.

Култуура сылыгар анаммыт, билиини-көрүүнү тургутар "ААҔЫҤ" бырайыак Алтан нэһилиэгиттэн саҕаланна.

ААХ.БИЛ.КЫАЙ

Муус устар 7 күнүгэр Алтан нэһилиэгин култууратын киинигэр 8 нэһилиэк кыттыылаах бастакы төгүлүн "ААХ.БИЛ.КЫАЙ" өй-санаа оонньуута ыытылынна. Бырайыак ааптара Мэҥэ Хаҥаластааҕы кииннэммит бибилэтиэкэ ситимин дириэктэрэ Марианна Афанасьевна Никанорова буолар. Оонньуу сүрүн сыала-соруга — ааҕыыны көҕүлээһин, билиини тургутуу, итиэннэ бөлөҕүнэн оонньуур кэмҥэ кыттыылаахтар бэйэ-бэйэлэриттэн элбэххэ үөрэнэллэр, санаа атастаһаллар. Хас биирдии нэһилиэктэн 4 кыттааччылаах хамаанда тэриллэн, оонньууга көхтөөхтүк кытыннылар:
🔰 Күннээх Үрүйэ (Моорук)
🔰 Толоон (Бүтэйдээх)
🔰Чыпчаал (Чыамайыкы)
🔰Алтаана (Өлөчөй)
🔰Холгума (Бырама)
🔰Хомпу (Тиэлиги)
🔰Алгыстаах айан (Хочо)
🔰Уол Табаҕа (Табаҕа)
Дьүүллүүр сүбэҕэ Мэҥэ Хаҥаластааҕы кииннэммит бибилэтиэкэ ситимин дириэктэрэ Марианна Афанасьевна Никанорова, И.М. Сосин аатынан улуустааҕы киин бибилэтиэкэ кылаабынай библиограба Надежда Васильевна Сидорова, методическэй киин сэбиэдиссэйэ Марина Егоровна Трифонова олордулар.
И.М.Сосин аатынан улуустааҕы киин бибилэтиэкэ үлэһиттэрэ кыттыылаах Артур Томас Уоткин романынан "Ллойд Роуд стрит кистэлэҥэ" испэктээк көрдөрбүттэрин кэннэ уопсай түмүк таҕыста. Барыта 5 түһүмэхтэн турар, бэрт тыҥааһыннаах өй-санаа оонньуутугар "Толоон" хамаанда кыайыылаах таҕыста, иккис миэстэни - "Алгыстаах Айан", үһүс миэстэни "Алтаана" хамаандалар ыллылар. Кыайыылаах хамаанда ыам ыйын 27 күнүгэр Майаҕа ыытыллар түмүктүүр оонньууга кыттыыны ылар кыахтанна. Иккис сүүмэрдиир оонньууга Хорообут нэһилиэгэр 7 хамаанда күөн көрсүөхтэрэ.

Ганс Христиан Андерсен

Ганс Христиан Андерсен (Ханс Кристиан Андерсен) — дасткай суруйааччыта, оҕолорго уонна улахан дьоҥҥо аан дойдуга биллэр остуоруйалар ааптардара.

Муус устар 2 күнүгэр 1805 сыллаахха датскай Фюн арыытыгар Оденсе куоракка саппыкы уонна прачка дьадаҥы дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.

Айар үлэтэ:

Андерсен-остуоруйаһыкка албан аат «Сказки, рассказанные для детей» (1835) диэн кинигэ тахсыбытын кэннэ кэлбитэ. Онно классическай буолбут остуоруйалар киирбиттэрэ - «Огниво», «Маленький Клаус и большой Клаус», «Принцесса на горошине», «Цветы маленькой Иды», «Дюймовочка», «Нехороший мальчик», «Дорожный товарищ».

Наследията:

Андерсен остуоруйалара аан дойду литературатын классиката буолбуттара. Кинилэргэ аптаах, дириҥ иэйии, үчүгэй, куһаҕан, таптал уонна киһи дьылҕатын туһунан толкуйдааһын холбонор.
Суруйааччы үлэлэрэ 125 тылга тылбаастаммыттар.

Аан дойдутааҕы оҕо кинигэтин күнэ

Муус устар 2 күнүгэр сыл аайы Аан дойдутааҕы оҕо кинигэтин күнүн бэлиэтииллэр. 2026 сыллаахха бырааһынньык чэппиэргэ түбэһэр.
Дата Ганс Христиан Андерсен (1805-1875) төрөөбүт күнүгэр талыллыбыт — датскай суруйааччыта, остуоруйалара аан дойду культурнай кодун сорҕото буолбут.

Бырааһынньык 1967 сыллаахха оҕо уонна ыччат литературатыгар Аан Дойдутааҕы сэбиэт (IBBY) олохтообута. Сүрүн сыала-соруга-оҕолор уонна ыччаттар ортолоругар ааҕыы культуратын сайыннарыы, литератураҕа тапталы иҥэрии.

Бу күҥҥэ:
- Дорҕоонноохтук ааҕыы. Оскуолаларга, оҕо саадтарыгар, ыалларга таптыыр айымньылара иһиллэр.

- Суруйааччылары кытта билиһиннэрии. Автордары кытта көрсүһүүлэр, литературнай гостинайдар тэриллэллэр, онно геройдар, сюжеттар хайдах төрүүллэрин билиэххэ сөп.
- Оҕолору бибилэтиэкэҕэ илдьии. Үгүс бибилэтиэкэлэр аһаҕас аан күннэрин, кинигэ пуондатынан квестары, ааҕааччылар уонна уруһуйдар куонкурустарын ыыталлар.

- Куонкурустары тэрийиитэ. Литературнай күрэхтэһиилэр, остуоруйаларга викториналар, кинигэ туһунан бастыҥ сыанабылга куонкурустар — бу барыта оҕолору оонньуу көрүҥүнэн ааҕыынан умсугутарга көмөлөһөр.

Николай Васильевич Гоголь

Николай Васильевич Гоголев - украинец төрүттээх нуучча суруйааччыта, прозаик, драматург, критик, публицист, нуучча литературатын кыһыл көмүс үйэтин классига. Гоголев-Яновскай диэн былыргы кыра арассыыйа дворяннар уустарыттан төрүттээх.

Кулун тутар 20 күнүгэр (муус устар 1 күнүгэр) 1809 сыллаахха Полтава губерниятын Сорочинцы сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
Оҕо сааһа Миргородскай Васильевка аҕа ууһун имениетыгар ааспыта.
Гоголев 1821 сылтан 1828 сылга диэри Нежинскайдааҕы үрдүкү наука гимназиятыгар үөрэҕи ылбыта.
Өссө гимназияҕа эдэр Гоголев литературнай эйгэҕэ боруобалаабыта: табаарыстарын кытта илиинэн суруллубут сурунаалы таһаарбыта, онно хоһооннорун тиһигин быспакка бэчээттэппитэ.

1828 сыллаахха гимназияны бүтэрээт, Гоголев полтава баайыгар төннүбэккэ, киин куоракка көһөргө быһаарыммыта.
1829 сыллаахха Гоголев кыра чиновнигынан — бастаан суруксутунан, онтон петербург департаменнарыттан биирдэстэригэр столоначальник көмөлөһөөччүтүнэн үлэтин саҕалаабыта.
Олунньу 21 күнүгэр (кулун тутар 4 күнүгэр) 1852 Сыллаахха Москубаҕа өлбүтэ.
Көмүллүбүт сирэ: Новодевичье кылабыыһата.

Николай Гоголев хаһан да кэргэн тахсыбатаҕа. Үөлээннээхтэрэ суруйааччы таптал сибээстэрин туһунан туоһу хаалларбатахтара. Гоголев аскет уонна айанньыт олоҕун илдьэ сылдьыбыта: бэйэтин дьиэтэ да, баайга-дуолга дьулуһуута да суох этэ.

Сааскы сирэйдэр

Бэҕэһээ Майаҕа, Ходулов ватынан норуот айымньытын дьиэтигэр "Сааскы сирэйдэр" республиканскай көр күлүү күрэҕэр "Дьүөгэлиилэр" чабырҕахсыттар бөлөхтөрө уонна "Телеграф" сыаҥка 1 тууру ааһан 2 туурга дьүүллүүр сүбэ иннигэр баран оонньоон улахан ситиһиилэнэн кэллибит, ол курдук, нүөмэрдэрбит "Бастыҥ режиссура" уонна Лауреат 1 үрдэлэ ааттары ыллылар.
Күрэххэ кыттыыны ыллылар:
Сунтаартан, Үөһээ Халыматтан, Муоматтан, Ленскэйтэн, Уус Алдантан, Бүлүүттэн, Мэҥэ Хаҥаластан уопсайа 13 бөлөх 26 нүөмэр көһүннэ.
Дьүүллүүр сүбэҕэ үлэлээтилэр Саха народнай артыыһа Александр Бурнашев, Көр күлүү театрын артыыһа Валентина Чиркова, Аркадий Новиков сиэнэ Аркадий Янович, Ньургун Иванов, Аян Стручков.
Бу күрэххэ кыттыбыт күндү дьоммутугар улахан эҕэрдэбитин уонна махталбытын тиэрдэбит!

Корней Иванович Чуковский

Корней Иванович Чуковский (төрүүрүгэр — Николай Корнейчуков) — нуучча уонна сэбиэскэй поэт, публицист, литературнай критик, тылбаасчыт уонна литературовед, оҕо суруйааччыта, суруналыыс.

Кулун тутар 19 (31) Күнүгэр 1882 сыллаахха Санкт-Петербурга төрөөбүтэ. Үс сылынан ыал Одессаҕа көспүтэ.
Одесса гимназиятыгар бэһис кылааска диэри үөрэммитэ, ол гынан баран уһуллубута. 1898 сыллаахха «гимназическай үөрэҕи сарбыйыы туһунан» ыйаах тахсыбыта, тарҕаммыт санаатынан, «намыһах» төрүттээх оҕолору ылыыны хааччахтыыра, онно сокуоннайа суох буолан кэлэр суруйааччы эмиэ сыһыаннаһара.
Бэйэни үөрэтиинэн дьарыктаммыта: бэйэни үөрэтиинэн уонна кинигэлэринэн английскай уонна французскай тыллары бэйэтэ үөрэппитэ.
1901 сыллаахха «Одесса сонуннарыгар» суруналыыстаабыта, онтон Лондоҥҥа корреспондент буолбута.
1905 сыллаахха «Сигнал» диэн политическай сатира нэдиэлэ аайы тахсар сурунаалын тэрийбитэ.
Алтынньы 28 күнүгэр 1969 сыллаахха Москубаҕа өлбүтэ. Суруйааччы олоҕун улахан аҥарын олорбут Переделкин даачатыгар билигин кини музейа үлэлиир.

Култуура үлэһитин күнэ

Култуура үлэһитин күнэ — Арассыыйаҕа 2007 сылтан кулун тутар 25 күнүгэр бэлиэтэнэр.

Атырдьах ыйын 27 күнүгэр 2007 сыллаахха бу туһунан 1111 нүөмэрдээх ыйаахха Арассыыйа оччотооҕу бэрэсидьиэнэ Владимир Путин илии баттаабыта.

Маннык идэ бырааһынньыгын оҥоруу туһунан 2007 сыл сааһыгар култуура миниистирэ Александр Соколов эппиттээх.

Оччотооҕуга миниистир кулун тутары тоҕо талбыттарын маннык быһаарбыт: элбэх регион бу кэмҥэ маннык күнү бэлиэтииллэр уонна атын идэнэн бырааһынньыктары кытта туһунан буолуохтааҕын учуоттаан (Музейдар күннэрэ, Арассыыйа бэчээтин күнэ, Арассыыйа киинэтин күнэ, Арассыыйа бибилитиэкэлэрин күнэ).

КОМСОМОЛ ИИППИТ УОЛА, ХОРСУН БАЙЫАС

Комсомол күнүн көрсө уонна Саха сиригэр Комсомол төрүттэммитэ 100 сылыгар анаан "Советтар Знамялара" хаһыат саһарбыт страницатыттан бэлиэтээһини сырдатыам.
Уоттаах сэрии кэмигэр 1943 сыллаахха алтынньы ый 29 күнүгэр буойун- суруйааччы Исай Прокопьевич Никифоров бииргэ төрөөбүт быраатын туһунан суруллубут.
Иннокентий Прокопьевич Никифоров 1941 сыллаахтан бу хаһыакка литературнай сотруднигынан үлэлии сылдьыбыт эбит уонна 1942 сыллаахха сэриигэ ыҥырыллан баран, 1944 сыллаахха сэрии толоонугар охтубут.
Бу ыстатыйаҕа кини туһунан маннык суруллубут.
Ленин-Сталин комсомолун боевой кэккэтигэр иитиллибит Иннокентий Прокопьевич Никифоров 1942 с кулун тутар 3 күнүгэр Кыһыл Армия кэккэтигэр ыҥырыллыбыта.Кини фроҥҥа барар күнүгэр доҕотторугар эппитэ:
-" Мин бүгүн советскай народум көҥүлүн, чиэһин уонна тутулуга суох буолуутун иһин немецкэй талабырдьыттары урусхаллыыр охсуһууга барабын. Өһөгөйдөөх өстөөҕү үлтүрүтүүгэ өлөртөн куттаммакка боевойдук сылдьан партия правительство сорудахтарын чиэстээхтик толоруохтаахпын. Мин түөспэр илдьэ сылдьар комсомолум бэлиэтэ эр хорсун санаалаах буоларга үөрэтэр" диэбитэ.
Иннокентий Прокопьевич Кыһыл Армия кэккэтигэр ыҥырыллаат пулеметнай отделениеҕа байыаһынан сырыттаҕына отделения командирын солбуйааччынан анаабыттара. Кини онно туйгун дисциплинэтин уонна дьоҕурдарын көрдөрбүтүн иһин хаста да рота командирын махталын ылбыта уонна рота командирын солбуйааччынан өрө ытыарыллыбыта. Ити үлэҕэ сырыттаҕына комсомолец Никифоровы лейтенант куурсугар командировкалаабыттара, онно 3 ый үөрэнэн, үөрэҕин туйгуннук бүтэрбитэ уонна лейтенант аатын ылбыта. Кини байыастар уонна командирдар ортолоругар улахан авторитеттааҕын иһин бастаан взвод командирынан анаммыта. Сотору буолаат бэйэтин ротатын илдьэ фроҥҥа барбыта.
Фронт инники линиятыгар боевой соругу толоро сылдьан Иннокентий Прокопьевич баас ылан госпиталга эмтэнэ сытан 1943 с. атырдьах ыйын 28 күнүгэр убайыгар маннык ис хоһоонноох суругу ыыппыта:
"Тапталлаах убайым Исай Прокопьевич!
Аан бастаан Кыһыл Армия кэккэтигэр сылдьар бииргэ төрөөбүт бырааккыттан боевой офицерскай приветтэ ыл!
Күндү убайым! Эн итии кыһамньыгынан иитиллэн, улаатан, үөрэнэн Кыһыл Армия кэккэтигэр сулууспалыыр уонна советскай лейтенант аатын ылар дьоллоннум. Фронт инники линиятыгар төрөөбүт ийэ дойдум көмүскэлигэр сылдьан, бэйэм сатабылым уонна хорсун сырыым иһин правительстваттан " Кыһыл сулус" орденынан наградаланным. Мин билигин БСК(б)П членэбин. Ити барыта Эн, мин туспар кыһаммытыҥ түмүгэ буолар. Ол иһин бүгүн эйиэхэ махталбын тиэрдэбин
Ытыктыыр убайым! Ыраах тыылга оргуйар үлэҕит туһунан суруйуҥ.
Эҕэрдэни кытта эн быраатыҥ И. Никифоров."
28.8.43 с.
Иннокентий Прокопьевич ити суругун кэнниттэн сотору эмтэнэн үтүөрэн фроҥҥа иккиһин барбытын туһунан биллэрбитэ.
Биһиги оройуон комсомолецтара уонна ыччаттара комсомол XXV сааһа туолар үбүлүөйүгэр комсомолец И.П. Никифоров немецкэй талабырдьыттары урусхаллааһыҥҥа боевой суоллары сылдьан " Кыһыл сулус" орденынан наградаламмытынан киэн тутталлар. Биһигини Иннокентий Никифоров эрдээх хорсун сырыылара партия правительства сорудахтарын туйгуннук толорорго ыҥырар.

Кулаковскай Алексей Елисеевич – Өксөкүлээх Өлөксөй

А.Е.Кулаковскай – Өксөкүлээх Өлөксөй – саха литературатын төрүттээччи, айар тыл аҕата, биир саамай киэн туттар улуу киһибит, саха биир бастакы үөрэхтээҕэ, бөлүһүөгэ.
Кини Ботуруускай улууһун IV Дьохсоҕон нэһилиэгэр кулун тутар ый 4 (16) күнүгэр 1877 сыллаахха төрөөбүтэ. Оҕо сааһа саха аатырбыт-сураҕырбыт, устар ууну сомоҕолуур олоҥххоһуттарын, тойуксуттарын, сэһэнньиттэрин ортолоругар ааспыта. Ол курдук, улуу олоҥхоһуттар Табаахырап, Чээбий, аатырбыт Ырыа Мииккэ, Ырыа Ылдьаа, Маалгын уо.д.а. ырыаларын-тойуктарын бэйэтин этигэр-хааныгар иҥэриммитэ, олоххо, тулалаан турар эйгэҕэ билиитин-көрүүтүн аан бастаан норуот уус-уран айымньытын сомсон ылбыта.
Өлөксөй уонча саастааҕар Чурапчы 4 группалаах оскуолатыгар аан маҥнай үөрэххэ биэрбиттэрэ. 1890 сыллаахха бу оскуоланы туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ. Оскуолаҕа үөрэнэр кэмнэригэр норуот уус- уран айымньыларын араас көрүҥнэрин хомуйуунан дьарыктаммыта, бэйэтэ эмиэ хоһоон суруйан холонон көрөрө. Дьокуускайга киирэн биир сыл духовнай училищеҕа үөрэммитэ, нөҥүө дьылыгар реальнай училищеҕа көһөн үөрэнэр.
А.Е.Кулаковскай 13 саайыттан, норуот уус- уран айымньытын хомуйуунан үлүһүҋбүтэ, ордук дьаныһан туран норуот айбыт өһүн хоһооннорун, олоҥхолору уонна Манчаары туһунан норуот номохторун хомуйбута. Билигин СР Наукаларын Академиятын архивыгар А.Е.Кулаковскай хомуйбут Тыгын, кини уола Таас Уллунгах, Кээрэкээн ойуун уо.д.а. тустарынан үлэлэрэ, норуот араас ырыалара-тойуктара бааллар. А.Е.Кулаковскай ити уонна атын да үлэлэрин түмүгүнэн 1923 сыллаахха “Материалы для изучения верований якутов” диэн научнай үлэтин бэчээттэппитэ. Оттон 1925 сыллаахха А.Е.Кулаковскай “Инструкция для собирания сведений о шаманизме у якутов” диэн ааттаах үлэтэ бэчээттэммитэ.
Өксөкүлээх Өлөксөй 1900 с. айбыт «Байанай алгыһа» диэн хоһоонуттан суруйааччы айар үлэтэ саҕаламмыта уонна саха литературата үөскээбитэ.
Саха литературатын үөрэтээччи В.Б.Окорокова “Саха литературата: (абитуриеҥҥа көмө)” кинигэтигэр Өксөкүлээх Өлөксөй айар үлэтин үс кэрдиис кэмҥэ араарар:
1. 1900-1908 сыллар. Бу Өксөкүлээх Өлөксөй айар үлэтин саҕаланыыта, эдэр поэт бастакы айымньыларын суруйуута.
2. 1909-1916 сылларга Өксөкүлээх Өлөксөй сүрүн айымньыларын суруйбута, айар үлэтин чыпчаала. Бу сиппит-хоппут суруйааччы чулуу айымньылара этилэр.
3. 1923-25 сылларга поэт советскай кэмҥэ айар үлэтэ.
Өксөкулээх – Өлөксөй барыта отуттан тахса хоһоону, поэманы айан хаалларбыта. Олортон «Ойуун түүлэ* поэмата (1910 с.) уһулуччу чорбойор.
Баку куоракка буолуохтаах тюркологтар Бастакы съезтэригэр кытта баран иһэн, өр кэмтэн аалбыт ыарыыта бэргээн, Москваҕа 1926 с. бэс ыйын 6 күнүгэр өлбүтэ. Онно көмүллүбүтэ.

Нууча суруйааччыта

Сергей Владимирович Михалков

Кулун тутар 13 күнүгэр 1913 Сыллаахха Москубаҕа Сергей Владимирович Михалков төрөөбүт — поэт, драматург, бас-көс, публицист, уопсастыбаннай диэйэтэл.

Михалков Арассыыйаҕа уонна союзнай өрөспүүбүлүкэлэргэ барыларыгар оҕолорго аналлаах элбэх айымньылары айбыт киһи быһыытынан аатырбыта. Олор ортолоругар оҕо литературатын классиката буолбут «Дядя Степа» хоһооно баар.

Сергей Михалков-ССРС уонна Российскай Федерация гимнэрин тылларын ааптара. Кини 200‑тэн тахса басняны, 9 хоһоон хомуурунньугу, 40 мультфильмҥа сценарийдары («Зайка-зознайка», «Лесной концерт», «Праздник непослушания») уонна сэбиэскэй кинематограф классиката буолбут киинэлэргэ пьесалары уонна сценарийдары суруйбута.
Михалков-Ленин бириэмийэтин лауреата уонна Үс төгүл Сталин бириэмийэтин лауреата, үлэ Дьоруойа.

Михалков сорох ситиһиилэрэ:
1944 сыллаахха ССРС гимнин тиэкиһигэр конкурска кыайбыта.
1977 сыллаахха гимн саҥа версиятын оҥорууга кыттыбыта, онтон 2000 Сыллаахха Арассыыйа гимнин суруйбута.

Сэбиэскэй кинематограф классиката буолбут киинэлэргэ пьесалары уонна сценарийдары суруйбута.
Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар байыаннай корреспондент этэ, бойобуой уордьаннарынан уонна мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.

Кулун тутар 8 күнэ — Аан дойдутааҕы дьахталлар күннэрэ (Международный женский день).

Бу бырааһынньык туһунан кылгастык:

1. Туох суолталааҕый? Бу күн — кэрэ буолуу, саас уонна таптал бырааһынньыга. Ийэлэргэ, эбээлэргэ, кыргыттарга, эдьиийдэргэ-балыстарга уонна үлэһит дьахталларга махтаныы, убаастабылы көрдөрүү күнэ буолар.
2. Хайдах үөскээбитэй? Урут, 100-тэн тахса сыл анараа өттүгэр, дьахталлар бэйэлэрин бырааптарын (холобур, быыбарга кыттар, тэҥ хамнаһы ылар) иһин охсуһууларыттан саҕаламмыта. Кэм иһинэн бу күн дьахтар аймах кэрэтин уонна суолтатын бэлиэтиир сырдык бырааһынньыкка кубулуйбута.
3. Үгэстэр: Бу күн дьахтар аймахха сибэкки (үгэс курдук тюльпан, мимоза), бэлэх биэрэллэр, истиҥ эҕэрдэ тылларын этэллэр. Дьиэ кэргэҥҥэ, үлэҕэ, оскуолаҕа барытыгар бырааһынньыктаах тэрээһиннэр, кэнсиэрдэр ыытыллаллар.
4. Саас бэлиэтэ: Саха сиригэр кулун тутар — саас саҕаланыыта. Онон бу бырааһынньык сылаас күннэр кэлиилэрин, сир ийэ уһуктуутун кытта сибээстээх.

Кылгаһын эттэххэ, бу — ийэлэрбит, кыргыттарбыт уонна бары кэрэ аҥардар бырааһынньыктара.

Аан дойдутааҕы глаукоманы утары охсуһуу күнэ

Кулун тутар 6 күнүгэр сыл аайы 2008 сылтан аан Дойдутааҕы глаукоманы утары охсуһуу күнэ бэлиэтэнэр.

Бу күн глаукоманы утары охсуһар уопсастыбалар Аан дойдутааҕы ассоциацияларын уонна глаукоматтан ыалдьар ыарыһахтар Аан Дойдутааҕы ассоциацияларын көҕүлээһининэн олохтоммута.

Аан дойдутааҕы глаукоманы утары охсуһуу күнүгэр "Вместе против глаукомы" акцията

* Тэрилтэлэргэ уонна библиотекалар ааҕааччыларыгар "Вместе против глаукомы" буклеттары тарҕатыыта ааста;

* Информационнай час "Глаукома. Профилактика, эмтээһин";

Биографияттан сорох чахчылар:
1915 сыллаахха Уолба сэлиэнньэтин начальнай оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ, онно убайа тэрийбит «Ньургуhун» («Подснежник») диэн оскуола сурунаалын таһаарыыга кыттыбыта, бастакы кылгас кэпсээннэрин суруйбута.
1923 с.Дьокуускайдааҕы педагогическай техникумҥа үөрэнэ киирбитэ, нуучча уонна саха тылын, уруһуй уонна естествознание учуутала идэни ылбыта.
Дьахталлар ортолоругар уопсастыбаннай үлэнэн дьарыктаммыта, саха сиригэр дьахталлар хамсааһыннарын лидерэ.
1924-1927 сыллардаахха Дьокуускай куорат үлэһиттэр дьокутааттарын Сэбиэтин женотделын делегатынан талыллан үлэлээбитэ, 1925 сыллаахха I Бүтүн Саха сирин үлэһит дьахталларын сийиэһин делегатынан үлэлээбитэ.
1933-1943 сс. - «Хотугу сулус» сурунаал эппиэттиир сэкирэтээрэ, Саха сиринээҕи кинигэ кыһатын уус-уран уонна үөрэх литэрэтиирэтин эрэдээктэрэ.
1934 сыллаахха саха педагогтарын дэлэгээссийэтин састаабыгар Москубаҕа уонна Ленинградка сылдьан Н. К.Крупскаяны кытта көрсүбүтэ, республика бары учууталларын аатыттан кини иннигэр тыл эппитэ.
1934 сыллаахха саха суруйааччыларын бастакы конференцияларын үлэтигэр, 1939 сыллаахха Саха сирин суруйааччыларын бастакы съезтэрин үлэтигэр кыттыбыта.
Наркомпросздрав иһинэн тылбаас хамыыһыйатын чилиэнэ.
1937 сылтан транспортнай оскуола учууталынан, Иркутскай уобалас Бодойбо куоратын оҕо куорат бибилэтиэкэтин сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.

Айар үлэтэ: сахаттан бастакы оҕо суруйааччыта, оҕолорго анаан кэккэ кэпсээннэр ааптардара. Саха бастакы буквардарын уонна учебниктарын, дьиэ кэргэн уонна оҕо иитиитин проблемаларыгар ыстатыйаларын ааптара уонна оҥорооччу. Неустроева кэпсээннэрэ бары кэриэтэ дидактическай майгылаахтар.
Сорох наҕараадалара: «1941-1945 сс.Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл, «Владимир Ильич Ленин төрөөбүтэ 100 сылын бэлиэтээн» мэтээл, ССРС культуратын туйгуна.
Сэтинньи 30 күнүгэр 1947 сыллаахха Дьокуускайга өлбүтэ.

Анна Денисовна Неустроева

Анна Денисовна Неустроева — саха сэбиэскэй суруйааччыта, тылбаасчыт уонна фольклорист, саха бастакы дьахтара-ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Кулун тутар 3 күнүгэр 1903 сыллаахха Саха уокуругун Амма солобуодатыгар, Саха уобалаһа, арассыыйа импиэрийэтэ төрөөбүт. Саха литературатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ Николай Неустроев эдьиийэ.

Юрий Карлович Олеша

Юрий Карлович Олеша (олунньу 19 күнэ (кулун тутар 3 күнэ) 1899, Елисаветград — ыам ыйын 10 күнэ 1960, Москуба) — нуучча сэбиэскэй суруйааччыта, киносценарист, поэт уонна драматург, суруналыыс. 1920-с сыллардааҕы одесса литературнай куруһуогун биир тутаах фигурата.
Биографияттан сорох чахчылар:

Өссө гимназияҕа үөрэнэ сылдьан Олеша хоһоон суруйан барбыта. «Кларимонда» (1915) хоһооно «Южный вестник» хаһыакка бэчээттэммитэ.
Гимназияны бүтэрэн баран 1917 сыллаахха университекка киирбитэ, онно икки сыл устата юриспруденцияны үөрэппитэ.
Одессаҕа В.Катаевы, Э. Багрицкай, И. Ильфы кытта «Коллектив поэтов» диэн бөлөҕү тэрийбитэ, ону тэҥэ «Бюро украинской печати» биир саамай актыыбынай үлэһитэ этэ.
1921 сыллаахха Одессаттан Харьков куоракка баран суруналыыстаабыта уонна периодическай бэчээккэ хоһооннору бэчээттээбитэ.

1922 сыллаахха Москубаҕа көспүт, Фельетоннар уонна ыстатыйалар суруйбут, Зубило диэн псевдонимынан илии баттаан.
1924 сыллаахха бастакы улахан прозаическай айымньытын — «Три толстяка» роман-остуоруйатын (1928 сыллаахха бэчээттэммитэ) суруйбута, кэргэнигэр, Ольга Густавовна Суокка анаабыта.

1927 с. «Красная новь» сурунаалга революция кэнниттэн арассыыйаҕа интеллигенция миэстэтин туһунан сэбиэскэй литература биир бастыҥ айымньыта «Зависть» диэн роман бэчээттэммитэ.
Олеша сэрии сылларыгар Ашхабадка эвакуацияҕа олорбута, онтон Москубаҕа төннүбүтэ.
1930-сэбиэскэй былаас икки өрүттээҕин туһунан пьесата тахсыбыт, ол кэннэ Олеша айымньылара саҥата суох бобууга түбэспиттэр.
1936 сылтан Олеша сүрүн айымньылара бэчээттэммэтэхтэрэ уонна официальнайдык ахтыллыбатахтара (бобуу 1956 сыллаахха эрэ уһуллубута).

Олеша сорох айымньылара: «Вишневая косточка» кэпсээнэ, Герберт Уэллс айар үлэтигэр аналлаах ыстатыйа.
1965 с.суруйааччы күннүк уурастыыраптарыттан, архыыптарыттан уонна суруйар кинигэлэриттэн бэлиэтээһиннэрэ киирбит «Ни дня без строчки» хомуурунньуга тахсыбыта.

Олунньу 24 күнүгэр анал байыаннай эпэрээссийэ саҕаламмыт күнэ.

Бу күн 2022 сыллаахха президент В.В. Путин балаһыанньа быһаарыылаах, суһаллык дьайыыны эрэйэрин биллэрэн омукка туһаайбыта. Официальнайдык этиллибит сыалларынан «демилитаризация» уонна «денацификация» ааттаммыттар Украина, ону тэҥэ Донбасс олохтоохторун көмүскээһин.

Бу Россия билиҥҥи историятыгар, аан дойду историятыгар эргийэр түгэн этэ. Арассыыйа куораттарыгар олунньу 24 күнүгэр СВО кыттыылаахтарын өйүүр акциялар уонна охтубут байыастарын кэриэстиир тэрээһиннэр ыытыллаллар.

Олунньу 23-Арассыыйаҕа сыл аайы Аҕа дойдуну көмүскээччи Күнүн бэлиэтииллэр.

Бырааһынньык Кыһыл аармыйа германия сэриилэрин утары 1918 сыл олунньутугар бастакы кыргыһыыларын кытта сибээстээх. 2002 сылтан олунньу 23 күнэ-бары гражданнарга официальнай үлэлээбэт күн.
Норуокка аҕа дойдуну көмүскээччи Күнүн эр дьон бүттүүн Күнүн курдук ылыналлар, бу күн байыаннайдары эрэ буолбакка, бары чугас дьоннорун — аҕаларын, бырааттарын, доҕотторун, коллегаларын эҕэрдэлииллэр.
Арассыыйаттан ураты олунньу 23 күнүгэр Беларусияҕа, Кыргыстааҥҥа, Таджикистааҥҥа, ону таһынан сорҕото билиниллибит Абхазияҕа, Соҕуруу Осетияҕа уонна билиниллибэтэх Приднестровскай Молдавскай Өрөспүүбүлүкэҕэ бэлиэтииллэр.

Автор: Күн Куйаарыма

Сулус. Оҥоруу. Төлкө

Барто Агния Львовна

Олунньу 17 күнүгэр 1906 с. Агния Львовна Барто (в девичестве — Волова) — нуучча суруйааччыта, оҕолорго аналлаах хоһооннор ааптардара.

Москваҕа ветеринар-быраас дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Гимназияҕа үөрэммитэ, Нелидова балет студиятыгар дьарыктаммыта. 1924 сыллаахха хореография училищетын бүтэрбитэ, онтон биир сыл кэриҥэ балет труппатыгар үҥкүүлээбитэ.
Хоһооннору өссө кыра эрдэҕиттэн суруйан барбыта. Профессиональнай литературнай үлэнэн үөрэх наркомун Анатолий Луначарскай сүбэтинэн дьарыктаммыта, кини хореографическай училище выпускной экзаменыгар сылдьан Агния бэйэтин хоһооннорун ааҕарын истибитэ.

Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр Барто Свердловскайга эвакуацияҕа сылдьыбыта, хоһооннорун ааҕан фроҥҥа тахсыбыта, араадьыйаҕа тахсыбыта, хаһыаттарга суруйбута. Муус устар 1 күнүгэр 1981 сыллаахха өлбүтэ.Некоторые произведения Агнии Барто:

Бастакы бэчээттэммит хоһоонноро - «Китайчонок Ван Ли» уонна «Мишка-воришка» (1925).

Хомуурунньуктара - «Стихи детям» (1949), «За цветами в зимний лес» (1970).
Киинэ сценарийдарын ааптара — «Подкидыш» (Рина Зеленайы кытта бииргэ, 1939), «Слон и веревочка» (1945), «Алёша Птицын вырабатывает характер» (1953),«10 000 мальчиков» (1961).

1964-1973 сыллардаахха «Маяк» радиостанцияҕа Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр сүтэрбит оҕолор дьиэ кэргэттэрин көрдөөһүн туһунан «Найти человека» программаны ыыппыта. Программа олоҕунан «Найти человека» (1968) прозаическай кинигэ суруллубута.

День памяти о россиянах исполнявших служебный долг за пределами отечества

15 февраля в России ежегодно отмечают День памяти о россиянах, исполнявших служебный долг за пределами Отечества.

Эта официальная памятная дата утверждена Федеральным законом №320-ФЗ «О внесении изменений в статью 1.1 Федерального закона „О Днях воинской славы и памятных датах России“», подписанным президентом РФ 29 ноября 2010 года.

Дата связана с тем, что 15 февраля 1989 года последняя колонна советских войск покинула территорию Афганистана, что ознаменовало для Советского Союза окончание Афганской войны.
В этот день вспоминают не только ветеранов войны в Афганистане, но и других российских военнослужащих, принимавших участие в более чем 30 войнах и вооружённых конфликтах за пределами страны.

Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ

Олунньу 13 күнэ Саха Сиригэр Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүн быhыытынан бэлиэтэнэр. Саха Ѳрѳспүүбүлүкэтин бастакы Бэрэсидьиэнэ Михаил Ефимович Николаев «Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүн биллэрэр туhунан» 1294 № Ыйааҕа 1996 сыллаахха олунньу 9 күнүгэр тахсыбыта.

Бу бэлиэ даата маассабай саха алфавитын тѳрүттээбит саха бастакы лингвист-учуонайа, саха тылынан тахсыбыт бастакы учуобунньуктар ааптардара, тѳрѳѳбүт сахатын тылын чинчийиигэ, сайыннарыыга олоҕун анаабыт уопсастыбаннай диэйэтэл Семен Андреевич Новгородов тѳрѳѳбүт күнүгэр сѳп түбэhиннэриллибитэ.

С.А. Новгородов фольклорист-хомуйааччы быhыытынан саха фольклорун айымньыларын сурукка-бичиккэ тиһэн, киэҥ ааҕааччыга тиэрпитэ. «Ааҕар кинигэтигэр» бастакы салааҕа 18 араас кэпсээн, үгэ-хоһоон, ырыа-тойук, олоҥхо, остуоруйа, бэйэтин фольклорнай айымньылара «Байанай алгыһа», «Сайын ырыата», «Үҥкүү ырыата» киирбиттэрэ.

Семен Андреевич, университеты бүтэрэн, саҥа үлэлээн иһэн, Ленинград куоракка 1924 сыллаахха 32 эрэ сааhыгар эмискэ ыалдьан өлбүтэ. Кини кѳмүс уңуоҕа Смоленскай кылабыыhаҕа хараллан сытар.

Anim pariatur clichereprehenderit, enim eiusmod high life accusamus terry richardson ad squid. 3 wolfmoonofficia aute, non cupidatat skateboard dolor brunch. Food truck quinoa nesciuntlaborumeiusmod.

Виталий Валентинович Бианки

Виталий Валентинович Бианки (1894–1959) — советский писатель, автор многих произведений для детей, орнитолог, педагог и журналист.

Родился 30 января (11 февраля) 1894 года в Санкт-Петербурге. Отец был учёным-орнитологом и работал в Зоологическом музее Академии наук.
После окончания гимназии Бианки поступил в Петербургский университет на отделение естественных наук. Однако его планам помешала Первая мировая война, и в 1916 году юноша был мобилизован на фронт.

В молодости вёл активную политическую жизнь: в феврале 1917 года был избран в Совет солдатских и рабочих депутатов, примкнул к эсерам, ходил под знаменем Колчака.
На протяжении всей жизни Бианки вёл записи своих наблюдений за жизнью животных, многие из которых легли в основу литературных произведений.

Первую известность писателю принесла его сказка «Путешествие красноголового воробья», затем последовали другие произведения о природе: «Лесные домишки», «Мышонок Пик», «Чей нос лучше?», «Синичкин календарь», «Лесная газета» и многие другие.
Виталий Бианки был дважды женат. Со своей второй женой, Верой Клюжевой, писатель прожил долгую счастливую жизнь, став отцом четверых детей — дочери и троих сыновей.

Умер Бианки 10 июня 1959 года от рака лёгких.
Произведения Бианки стали классикой, были изданы общим тиражом более 40 млн экземпляров и переведены на многие языки мира, некоторые — экранизированы.

Мэҥэ-Хаҥалас улууһун төрүттэммит күнэ

Улуус билиҥҥи кыраныыссатынан Олунньу 10 к. 1930 с. Мэҥэ уонна Илин Хаҥалас улуустар холбоhууларыттан үөскээбитэ. Оройуоннааһын кэмигэр Мэҥэ улууһун Алтан нэһилиэгин аҥаара (Чаҥкычах аҕатын ууһа бүтүннүү, Улахан уонна Биэкэнэ аҕаларын ууһун сорох өттө) Амма оройуонугар бэриллибиттэрэ. Маны таһынан Аммаҕа Сатаҕай уонна Эмис нэһилиэктэрэ холбоммуттар. Оттон Мэлдьэхси, Бахсы уонна Алаҕар (Чыаппара) нэһилиэктэрин Чурапчы улууһугар холбообуттар.

Сэтинньи 8 к. 2007 сыл Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин ылыммыт сокуонунан улуус киинэ Майаттан Аллараа Бэстээххэ көспүтэ.

Улуус сиригэр саха омугун аатырбыт хорсуна Манчаары Баһылай төрөөбүтэ.

Мэҥэ улууһа XVII үйэттэн өрөбөлүүссүйэ буолуор диэри Саха Сирин биир биллэр-көстөр уонна саамай бөдөҥ улуустарыттан биирдэстэрэ этэ. 1917 сыллаахха 20-ттэн тахса тыһыынча киһилээҕэ. Олохтоохтор үс улахан бөлөххө арахсаллара: Мэҥэ ууһа (Алтан, Моорук, Тараҕай нэһилиэктэрэ), Доллу Мэҥэ ууһа (Доллу, Дьаабыл, Араҥас нэһилиэктэрэ), Мэлдьэхси, Дьаҥхаады, Мөҥүрүөн нэһилиэктэрэ. Бу үс бөлөх нэһилиэктэр уопсай төрүттээхтэр диэн буолар. Мэҥэ ууһун уопсай төрдүнэн Эллэй Боотур уола Болотой Орхон (Оххон) ааҕыллар. Сорох сэһэнньиттэр атын дьону ааттыыллар: Соҕуруу Даары, Орулаа Талый, бэл XVII үйэ 70-с сылларыгар диэри олорбут Буох Дьиэхсин ойууну (сурукка киирбитинэн Декси Орлов)

МЭҤЭ — Бу төрүт-уус аат. Үһүйээннэр кэпсииллэринэн - киһи аата (антропоним). Ол уһаан тэнийэн, кэҥээн, дорҕооннонон, сураҕыран, туругуран турар "Саха былыргы сэһэннэрэ уонна кэпсээннэрэ" кинигэ 1-гы чааьыгар (М.—Л. 1960) «Эллэй и его потомство» диэн таблицалар бааллар (стр. 304—307). Дьэ бу манна араас кэмҥэ суруллубут үһүйээннэргэ Мэҥэ улууһа Эллэй ханнык ыччатыттан силис тардан тахсыбыта кэпсэнэр. 1898 с. Байаҕантай улууһунааҕы Хаҥалас нэһилиэгин киһитэ П. Е. Готовцев: "Эллэй сиэнэ, Болотой Орхон уола Мэҥэ улуус төрдө буолбут" — диэбит. Бу кэпсээн эрдэ суруллубут уонна улуу учуонай В. Радлов кинигэтигэр бэчээттэммит буолан, ордук ыйааһыннаах. Аны сурукка киирбит саамай эрдэтээҥи туоһуну ылан көрүөҕүҥ. XVIII үйэ бастакы аҥаарыгар үлэлээбит Иккис Камчатскай экспедиция научнай үлэһитэ Я. И. Линденау: "Мэҥэ ууһун төрдө Болотой" — диэн суруйан хаалларбыт. Ити — үөһээ ахтыллыбыт Болотой Орхон. Мэҥэ, Мэҥэбил. Бас-көс буолар улуу бэлиэ дьон аҕа ууһун баһылыга буолаллар. Мэҥэлэр — Мэҥэбиллэр. Мэҥэлэр, Мэҥэбиллэр — Мэҥэ аҕатын ууһа. Халыҥнар.Нуучча казактара кэлээт да кинилэри, кинилэр олорор сирдэрин туспа улуус, волость диэн арааран ааттаабытынан киирэн барбыттара: Мегинская, (Маганская, Магальская, Мангунская).

Международный день безопасного интернета

В 2026 году Международный день безопасного интернета отмечается 10 февраля.
Праздник проходит ежегодно во многих странах во второй день второй полной недели февраля. Девиз — «Вместе за лучший Интернет» (Together for a better internet).
Цель праздника — информировать людей об ответственном и безопасном использовании интернета.

Олунньу 9 күнэ 1895 сыл — волейбол төрөөбүт күнэ.

Бу күн Америка Массачусетс штатын Холиоке куоратыгар Уильям Морган баскетбол, бейсбол уонна гандбол элэмиэннэрин булкуйан саҥа хамаанданан оонньуу толкуйдаабыта.

Мобильнай төлөпүөнтэн аккаастаныы күнэ

Олунньу 6 - сир үрдүнэн сылын аайы аан Дойдутааҕы мобильнай төлөпүөнтэн аккаастаныы күнүн (аан Дойдутааҕы мобильнай төлөпүөнэ суох күн) бэлиэтииллэр.

Гаджеттартан тутулуктаахтарын уонна өй-санаа, эт-хаан доруобуйатыгар аһара туһаныы буортулааҕын туһунан толкуйдуур төрүөт буолар. Бу официальнайа суох дата француз суруйааччыта Фил Марсо 2001 сыллаахха дьону "цифровой детокска" ыҥырар уонна тыыннаах алтыһыыга төннөрөр сыаллаах.

Михаил Михайлович Пришвин

Михаил Михайлович Пришвин-нуучча уонна сэбиэскэй суруйааччы, публицист, айанньыт, кыраайы үөрэтээччи, фотограф, олунньу 4 күнүгэр 1873 сыллаахха Орловскай губернияҕа, Елецкай уезд Хрущево-Левшино имениетыгар төрөөбүтэ.
Пришвин айылҕа туһунан кэпсээннэри, поэмалары, романнары уонна күннүк уурастыырап суруйууларын айааччы быһыытынан биллэр. Кини айымньыларын ортотугар - «Кладовая солнца», «Лягушонок», «Журка», «Лисичкин хлеб», «Белый пудель».
Михаил Пришвин тохсунньу 16 күнүгэр 1954 сыллаахха Москубаҕа өлбүтэ, 81-с сылыгар.

День разгрома советскими войсками немецко-фашистских войск в сталинградской битве

2 февраля — День разгрома советскими войсками немецко-фашистских войск в Сталинградской битве (1943 год) — отмечается в России ежегодно.
Праздник установлен Федеральным законом №32-ФЗ от 13 марта 1995 года «О днях воинской славы (победных днях) России».

Сталинградская битва происходила с 17 июля 1942 года по 2 февраля 1943 года на территории современных Воронежской, Ростовской, Волгоградской областей и Республики Калмыкия.
Цель наступления войск нацистской Германии и её союзников — захват большой излучины Дона, волгодонского перешейка и Сталинграда (современный Волгоград).

Выделяют два периода битвы:
!. Оборонительный — с 17 июля по 18 ноября 1942 года. Советские войска успешно противостояли атакующим действиям противника, который планировал одним мощным ударом взять Сталинград.
2. Наступательный — начался 19 ноября 1942 года и продлился до 2 февраля 1943 года. В результате успешных действий Красной армии были окружены и разбиты значительные силы немцев, включая части 4-й танковой и 6-й полевых армий, а также подразделения союзников Германии.

- 28 июля 1942 года Сталин издал приказ №227 «Ни шагу назад!».
- 4 января 1943 года ставка Верховного главнокомандования утвердила план операции под кодовым наименованием «Кольцо».
- Утром 10 января советская армия начала наступление.
- После упорных сражений к вечеру 26 января немецкие силы были оттеснены на узкий участок среди руин Сталинграда, а окончательно разгромлены 2 февраля 1943 года.

Победа советских войск. В ходе контрнаступления были полностью разгромлены 32 дивизии и 3 бригады противника, 16 дивизий понесли потери в личном составе от 50 до 75% и утратили боеспособность.
Снятие угрозы захвата вермахтом и его союзниками территорий нижнего Поволжья и Кавказа, а также бакинских нефтяных месторождений.
Начало коренного перелома в ходе Великой Отечественной войны и Второй мировой войны в целом.

День Деда Мороза и Снегурочки

30 января 2026 г.

День Деда Мороза и Снегурочки связан с образами этих персонажей, которые стали главными героями новогодних праздников. Считается, что прототипом Деда Мороза был восточнославянский дух холода Трескун, или Студенец.

День рождения киностудии «Мосфильм»

30 января 2026

День рождения киностудии «Мосфильм» связан с выходом на экраны первого фильма, снятого на этой студии — картины «На крыльях ввысь».

День колокольного звона

30 января 2026

День колокольного звона связан с тембром малинового звона колоколов, который, по одной из версий, впервые прозвучал в Москве 30 января 1487 года. На Руси верили, что звон колоколов в этот день прогоняет злых духов и приманивает солнечный свет.

Антон Павлович Чехов (17 (29) января 1860, Таганрог — 2 (15) июля 1904, Баденвайлер, Германская империя) — русский писатель, прозаик, драматург, публицист, врач, общественный деятель в сфере благотворительности.

Раннее творчество включает в основном юмористические произведения: рассказы «Письмо к учёному соседу», «Толстый и тонкий», «Смерть чиновника», «Жених», «Хамелеон» и другие. В этих произведениях автор высмеивает человеческие пороки: лицемерие, скупость, чинопоклонство.

Со второй половины 1880-х годов в произведениях Чехова намечается творческая эволюция: на смену юмористическим миниатюрам приходит интерес к повседневной жизни и её внутреннему трагизму. Именно в этот период формируется уникальный стиль чеховской прозы, отличающийся внешней «бессобытийностью» и вниманием к обыденным деталям.

Особенности художественного стиля Чехова: лаконизм и деталь (насыщенность текста значимыми деталями, заменяющими пространные описания), психологизм через подтекст (вместо прямых объяснений мотивов — паузы, намёки и бытовой диалог для раскрытия внутреннего мира).

Произведения Чехова переведены более чем на сто языков. Его пьесы, в особенности «Чайка», «Три сестры» и «Вишнёвый сад», на протяжении более ста лет ставятся во многих театрах мира.

Катаев Валентин Петрович (1897-1986)

Валентин Петрович Катаев (28 января 1897, Одесса — 12 апреля 1986, Москва) — советский писатель, поэт, киносценарист и драматург, журналист, военный корреспондент.

Среди известных произведений Валентина Петровича Катаева — повести «Белеет парус одинокий», «Растратчики», «Сын полка» и повесть «Маленькая железная дверь в стене».

День полного освобождения Ленинграда от фашистской блокады

27 января 1944 года отмечается День полного освобождения Ленинграда от фашистской блокады (1944 год) — День воинской славы России.
В этот день в результате Ленинградско-Новгородской стратегической наступательной операции немецко-фашистские войска под Ленинградом были окончательно разгромлены, и советские войска полностью сняли длившуюся 872 дня блокаду города.

История
Блокада Ленинграда продолжалась с 8 сентября 1941 года по 27 января 1944 года — 872 дня. Это самый длительный осадный период в мировой истории: ни один другой город не выдерживал столь продолжительной блокады.
В этот день по радио был зачитан приказ Военного совета Ленинградского фронта, поздравлявший жителей с победой, а в городе прогремел торжественный салют из 324 орудий — 24 залпа. Это был единственный за годы войны салют первой степени, проведённый не в Москве.
Операция
Полное снятие блокады стало результатом Ленинградско-Новгородской стратегической наступательной операции. Её составной частью стала кампания «Январский гром» (продолжалась с 14 января по 30 января 1944 года).
В результате операции войска Ленинградского фронта уничтожили петергофско-стрельнинскую группировку противника, отбросили врага на расстояние 60–100 км от города, освободили Красное Село, Ропшу, Красногвардейск, Пушкин, Слуцк и, во взаимодействии с войсками Волховского фронта, полностью освободили Ленинград от вражеской блокады.
Память
Память о блокадном Ленинграде и его героических защитниках увековечена в монументах и музеях. Например:
- В самом городе существует музей обороны и блокады Ленинграда, в котором хранятся сотни вещей блокадников и рассказывается о тех страшных днях и ночах.
- Памяти жертв блокады и погибших участников обороны Ленинграда посвящены мемориальные ансамбли Пискаревского кладбища и Серафимского кладбища.
- Вокруг города по бывшему блокадному кольцу фронта создан Зелёный пояс Славы.
В 2022 году Санкт-Петербургский городской суд признал военным преступлением и геноцидом советского народа действия нацистов во время блокады Ленинграда, унёсшей жизни более миллиона человек.

Amazing
views

Sea

Night

Sunset

Sunshine

Михаил Евграфович Салтыков-Щедрин (1826-1889)

27 января — день рождения Михаила Евграфовича Салтыкова-Щедрина (настоящая фамилия — Салтыков, псевдоним — Николай Щедрин).

В 2026 году в честь 200-летия со дня рождения Салтыкова-Щедрина в России прошёл Год Салтыкова-Щедрина. Торжественное открытие прошло в подмосковном селе Спас-Угол, где располагалось имение родителей писателя.

Имя Салтыкова-Щедрина увековечено в названиях улиц и образовательных учреждений в России и за её пределами, его произведения включены в национальные и международные образовательные программы.